Παραδοσιακοί Οικισμοί στην ανατολική Κρήτη :

Σκαλιά

Εγκαταλελειμένο σήμερα χωριό που ανήκει στην περιοχή της Ζάκρου. Απογράφεται στον κατάλογο του Castrofylaca του 1583 σαν Scaglia με 162 κατοίκους. Στην Τουρκική απογραφή του 1671 απογράφεται ως Sgalya με 25 οικογένειες. Η ετυμολογία του ονόματος του χωριού ίσως από τη θέση του λόγω των κλιτύων του μικρού βουνού πάνω στίς οποίες είναι ξαπλωμένο.

Μετά την τουρκική κατοχή οι Σκαλιώτες αρνήθηκαν να υποκύψουν και Οθωμανικό εκστρατευτικό σώμα που αποβιβάστηκε στον Ξερόκαμπο (Άμπελο) στρατοπέδευσε σε περιοχή ανατολικά από τα Σκαλιά γνωστή σαν Μαύρος Κάμπος και ο οποίος ίσως να ήταν κάποτε συνοικισμός αφού στον Castrofylaka αναφέρεται χωριό Μακρύ Λιβάδι (Macri Livadhi) που στον Basilicata (τό 1629) γράφεται Μαυριλίδι (Maurilidi) και που ο Ρ. Faure (Villes et villages de la Crete orientale) Κρητολογία 1, 1975 σελ. 30 δέχεται σαν το Μαύρο Κάμπο της Ζάκρου. Σκοπός των Τούρκων ήταν να επιτεθούν κρυφά την νύκτα κατά των Σκαλιωτών οι οποίοι όμως ειδοποιήθηκαν από τον Χριστιανό οδηγό των Οθωμανών και με αστραπιαία επίθεση τους κατέσφαξαν όλους.

Αυτό όμως που δεν επέτυχε η Τουρκική υπεροπλία το επέτυχε η προδοσία: Ο εφημέριος των Σκαλιωτών, παπά Δράκος ή παπά Φραγκιάς από τη Ζήρο, προσφέρθηκε να βοηθήσει τους Τούρκους: κάλεσε τους Σκαλιώτες στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στή Ζήρο για να τους κοινωνήσει δήθεν για να εξαγνιστούν από τους φόνους των Τούρκων. Δέν δέχτηκε δε ούτε ένα ένοπλο Σκαλιώτη μέσα στον ναό αλλά ζήτησε τα όπλα να αφεθούν στο προαύλιο της εκκλησίας. Τότε οι Τούρκοι που είχαν ειδοποιηθεί από τον προδότη παπά έζωσαν την εκκλησία και έσφαξαν όλους τους Σκαλιώτες.

Η φρικτή προδοσία του ιερωμένου σκανδάλισε και αυτούς ακόμα τους Τούρκους οι οποίοι εφαρμόζοντας το «πολλοι αγαπούν την προδοσία μά κανένας τον προδότη» τον έκαψαν σε αναμένο φούρνο. Μαζί με τους Σκαλιώτες ήταν και κάτοικοι των γύρω χωριών: Χαμαιτουλου, Καλού Χωριού, Αχλαδιού,Τσω, Απιδίων και Ζήρου. Τα οστάτων νεκρών βρίσκονται σε οστεοφυλάκιο στον ναό της Αγ. Παρασκευής στην Ζήρο. Το γεγονός δεν παραδίδεται σε ορισμένη χρονολογία. Ίσως συνέβη αρχές του 19ου αι, ίσως πολύ πρίν, μέσα στον 18ο αιώνα.

από το βιβλίο του Ν. Παπαδάκη, αρχαιολόγου: ΣΗΤΕΙΑ, 2000